Cechy osobowości a wypalenie zawodowe pedagogów i nauczycieli przedszkolnych i wczesnoszkolnych. Mediacyjna rola samoskuteczności zawodowej
Streszczenie w języku polskim
Wypalenie zawodowe to zjawisko o szerokiej skali występowania w grupie pedagogów i nauczycieli przedszkolnych i wczesnoszkolnych. W pracy na tym stanowisku obecnych jest wiele czynników predestynujących do jego pojawienia się i rozwoju. Wśród nich można wymienić między innymi wciąż rosnące oczekiwania społeczne, spadek prestiżu zawodu, coraz większą ilość pracy biurokratycznej, silne przebodźcowanie i odpowiedzialność. W efekcie pedagodzy i nauczyciele mogą odczuwać chroniczną presję wymagań, jednocześnie mając poczucie wykonywania ważnej pracy, opartej na niesieniu pomocy innym ludziom. Wszystko to przy niskim przekonaniu o własnej skuteczności zawodowej, nasilanej roszczeniową postawą rodziców, może przekładać się na występowanie wypalenia zawodowego w opisywanej grupie. W związku z tym wypalenie zawodowe wśród pedagogów i nauczycieli stało się przedmiotem badania własnego. Celem opracowania było podjęcie próby określenia zależności między cechami osobowości a wypaleniem zawodowym oraz ustalenie, czy samoskuteczność pełni rolę mediatora w tej relacji. W badaniu wzięło udział 58 aktywnych zawodowo pedagogów i nauczycieli. Zastosowano takie narzędzia badawcze jak LBQ, IPIP-BFM-20, SVOSES oraz autorski kwestionariusz ankiety socjodemograficznej. Wyłoniono korelaty wśród cech osobowości z takimi wymiarami pracoholizmu jak: poczucie braku skuteczności zawodowej, wyczerpanie psychofizyczne i rozczarowanie. Ponadto ujawniono, że samoskuteczność pełni funkcję mediatora w relacji między stabilnością emocjonalną a wyczerpaniem psychofizycznym pedagogów i nauczycieli. Badanie miało charakter eksploracyjny, ponieważ jak dotąd nie podjęto prób ustalenia mediatorów w relacji cech osobowości i wypalenia zawodowego w opisywanej grupie. W związku z tym bardzo istotne jest dalsze zgłębianie podjętego tematu.
Słowa kluczowe
Pełny tekst:
PDF (English)Bibliografia
Alessandri, G., Perinelli, E., De Longis, E., Schaufeli, W.B., Theodorou, A., Borgogni, L., Caprara, G.V., & Cinque, L. (2018). Job burnout: The contribution of emotional stability and emotional self-efficacy beliefs. Journal of Occupational and Organizational Psychology, 91(4), 823–851. https://doi.org/10.1111/joop.12225
Baka, Ł., & Grala, K. (2022). Polska adaptacja Krótkiej Skali Samoskuteczności w Pracy (SVOSES). Medycyna Pracy, 73(4), 325–336. https://doi.org/10.13075/mp.5893.01239
Bańka, A. (2000). Psychologia w pracy. In J. Strelau (Ed.), Psychologia. Podręcznik akademicki (vol. 3, pp. 283–320). GWP.
Bandura, A. (1977). Social Learning Theory. Prentice Hall.
Bandura, A. (1997). Self-Efficacy: The Exercise of Control. W.H. Freeman.
Basim, H.N., Begenirbas, M., & Can Yalçin, R. (2013). Effects of teacher personalities on emotional exhaustion: Mediating role of emotional labor. Educational Sciences: Theory & Practice, 13(3), 1488–1496.
Brown, P.A., Slater, M., & Lofters, A. (2019). Personality and burnout among primary care physicians: An international study. Psychology Research and Behavior Management, 12, 169–177. https://doi.org/10.2147/PRBM.S195633
Cox, T., & Ferguson, E. (1991). Individual differences, stress and coping. In C.L. Cooper & R. Payne (Eds.), Personality and Stress: Individual Differences in the Tress Process (pp. 7–30). Wiley & Sons.
Dziurzyński, K. (2019). Wypalenie zawodowe nauczycielek edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej. Journal of Modern Science, 41(2), 11–38. https://doi.org/10.13166/jms/109736
Federowicz, M., Sitek, M., Smak, M., & Walczak, D. (2013). Liczą się nauczyciele. Raport o stanie edukacji 2013. Instytut Badań Edukacyjnych. https://eduentuzjasci.pl/images/stories/publikacje/ibe-raport-o-stanie-edukacji-2013.pdf
Gaś, J. (2011). Profilaktyka w środowisku szkolnym. Wyd. XYZ.
Goral, A., & Zdun-Ryżewska, A. (2022). Cechy osobowości, orientacja sprawcza i wspólnotowa a wypalenie w nauce zdalnej studentów różnych lat. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, 35(2), 69–87. https://doi.org/0000-0002-0130-3295
Jaworska, A. (2014). LBQ: Kwestionariusz wypalenia zawodowego Massimo Santinello: Polska normalizacja. Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego.
Jędryszek-Geisler, A., & Izdebski, P. (2018). Osobowość nauczyciela a wypalenie zawodowe. Edukacja, 1, 106–117.
Kim, L. E., Jörg, V., & Klassen, R.M. (2022). How strongly is personality associated with burnout among teachers? A meta-analysis. Educational Psychology Review, 34(4), 1613–1650. https://doi.org/10.1007/s10648-022-09672-7
Liu, C.X., & Chen, L.L. (2022). Circular RNAs: Characterization, cellular roles, and applications. Cell, 185(12), 2016–2034. https://doi.org/10.1016/j.cell.2022.04.021
Lopes, S., Santos, A., Silva, A., & Sousa, C. (2012). Burnout in teachers: Its relationship with personality, coping strategies and life satisfaction. Revista de Psicologia da Criança e do Adolescente, 3(1), 5–22.
Makara-Studzińska, M., Załuski, M., & Adamczyk, K. (2021). Polish emergency dispatchers during a COVID-19 pandemic – burnout syndrome, perceived stress, and self-efficacy. Effects of multidimensional path analysis. Frontiers in Psychology, 12, 729772. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.729772
Mańkowska, B. (2015a). Podmiotowe i organizacyjne wyznaczniki wypalenia zawodowego pracowników pomocy społecznej. Przegląd Psychologiczny, 58(1), 83–101.
Mańkowska, B. (2015b). Types of personality, styles of coping with stress and Professional burnout among social workers. In T.M. Ostrowski, I. Sikorska & K. Gerc (Eds.), Resilience and Health in a Fast-Changing World (pp. 205–220). Wyd. UJ.
Mańkowska, B. (2016). Wypalenie zawodowe. Źródła, mechanizmy, zapobieganie. Harmonia Universalis.
Maslach, C. (2020). Wypalenie w perspektywie wielowymiarowej. In H. Sęk (Ed.), Wypalenie zawodowe – przyczyny, mechanizmy, zapobieganie (p. 15). Wyd. Nauk. PWN.
Maslach, C., & Leiter, M.P. (2022). The Burnout Challenge: Managing People’s Relationships with Their Jobs. Harvard University Press.
McCrae, R.R., & Costa, P.T. (1987). Validation of the five-factor model of personality across instruments and observers. Journal of Personality and Social Psychology, 52, 81–90. https://doi.org/10.1037/0022-3514.52.1.81
McCrae, R.R., & Costa, P.T. (1997). Personality trait structure as a human universal. American Psychologist, 52(5), 509–516. https://doi.org/10.1037/0003-066X.52.5.509
McCrae, R.R., Costa, P.T. (2005). Osobowość dorosłego człowieka. Perspektywa teorii pięcioczynnikowej. Wyd. WAM.
Mojsa-Kaja, J., Golonka, K., & Marek, T. (2015). Job burnout and engagement among teachers – work-life areas and personality traits as predictors of relationships with work. International Journal of Occupational Medicine and Environmental Health, 28(1), 102–119. http://doi.org/10.13075/ijomeh.1896.00238
Mullis, I.V.S., Martin, M.O., Fishbein, B., & Foy, P. (2023). PIRLS 2021 International Results in Reading. TIMSS & PIRLS International Study Center, Boston College. https://pirls2021.org/results/download/
Ogińska-Bulik, N. (2005). Osobowość typy D a konsekwencje stresu zawodowego. Czasopismo Psychologiczne, 11(1), 69–79.
Ogińska-Bulik, N. (2006). Stres zawodowy w zawodach usług społecznych. Źródła, konsekwencje, zapobieganie. Difin.
Paliga, M. (2023). Badanie dobrostanu zawodowego nauczycieli: Raport. Librus.
Pikić Jugović, I., Marušić, I., & Matić Bojić, J. (2025). Early career teachers’ social and emotional competencies, self-efficacy and burnout: A mediation model. BMC Psychology, 13(9), 1–14. https://doi.org/10.1186/s40359-024-02323-2
Pines, A.M. (1996). Couple Burnout: Causes and Cures. Routledge.
Pines, A.M., & Aronson, E. (1988). Career Burnout: Causes and Cures. Free Press.
Rigotti, T., Schyns, B., & Mohr, G. (2008). A short version of the occupational self-efficacy scale: Structural and construct validity across five countries. Journal of Career Assessment, 16, 238–55. https://doi.org/10.1177/1069072707305763.
Santinello, M. (2014). Kwestionariusz Wypalenia Zawodowego Link. Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego.
Schwarzer, R., & Hallum, S. (2008). Perceived teacher self-efficacy as a predictor of job stress and burnout: Mediation analyses. Applied Psychology: An International Review, 57(s1), 152–171. https://doi.org/10.1111/j.1464-0597.2008.00359.x
Sęk, H. (Ed.) (2020). Wypalenie zawodowe. Przyczyny i zapobieganie. Wyd. Nauk. PWN.
Tucholska, S. (2001). Christiny Maslach koncepcja wypalenia zawodowego: Etapy rozwoju. Przegląd Psychologiczny, 44(3), 301–317.
Tucholska, S. (2009). Wypalenie zawodowe u nauczycieli. Psychologiczna analiza zjawiska i jego osobowościowych uwarunkowań. Wyd. KUL.
Topolewska, E., Skimina, E., Strus, W., Cieciuch, J., & Rowiński, T. (2014). Krótki kwestionariusz do pomiaru Wielkiej Piątki IPIP-BFM-20. Roczniki Psychologiczne / Annals of Psychology, 17(2), 367–402. https://doi.org/10.18290/rpsych.2014.17.2-4
Zawadzka, A.S., Kościelniak, M., & Zalewska, A.M. (2018). The Big Five and burnout among teachers: The moderating and mediating role of self-efficacy. Polish Psychological Bulletin, 49(2), 149–157. https://doi.org/10.24425/119482
Zhao, W., Liao, X., Li, Q., Jiang, W., & Ding, W. (2022). The relationship between teacher job stress and burnout: A moderated mediation model. Frontiers in Psychology, 12, 784243. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.784243
DOI: http://dx.doi.org/10.17951/pe.2025.9.119-134
Data publikacji: 2025-12-31 15:37:09
Data złożenia artykułu: 2025-05-10 20:28:33
Statystyki
Wskaźniki
Odwołania zewnętrzne
- Brak odwołań zewnętrznych
Prawa autorskie (c) 2025 Ewelina Mleczkowska
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.