Między dwoma totalitaryzmami. Memoriały mniejszości białoruskiej na Łotwie do sowieckich i niemieckich władz okupacyjnych z lat 1940 i 1941

Jerzy Grzybowski

Streszczenie w języku polskim


Artykuł dotyczy mało znanego epizodu dziejów mniejszości białoruskiej na Łotwie. Międzywojenne państwo łotewskie było jednym z największych skupisk ludności białoruskiej poza granicami Białorusi. Do 1934 r. łotewscy Białorusini posiadali autonomię kulturalno-oświatową. W kraju funkcjonowało szkolnictwo w języku białoruskim, działały organizacje społeczno-kulturalne i polityczne, wydawano prasę. Po ustanowieniu na Łotwie rządów autorytarnych autonomia ta została zlikwidowana. Latem 1940 r. Łotwa znalazła się pod okupacją Związku Sowieckiego, którą rok później zastąpiła okupacja niemiecka. Działacze mniejszości białoruskiej musieli odnaleźć się w nowej rzeczywistości politycznej. Uznali oni, że za wszelką cenę należy unikać konfrontacji z nowymi władzami. Postawa ta znalazła potwierdzenie w wystosowaniu memoriałów do sowieckich (w 1940 r.) i niemieckich (w 1941 r.) organów okupacyjnych. W artykule zostały poddane analizie przyczyny, które legły u podstaw decyzji o pojawienia się powyższych dokumentów.


Słowa kluczowe


Łotwa, mniejszość białoruska, memoriały, okupacja sowiecka, okupacja niemiecka

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Archival sources / Źródła archiwalne

AAN – Archiwum Akt Nowych w Warszawie

MA – Mikrofilmy aleksandryjskie, sygn.: T-454/88.

– k. 001057–58, Dekret komisarza Rzeszy Wschód w sprawie polityki narodowościowej w Estonii, na Łotwie i Litwie z 27 lipca 1942.

BA – Bundesarchiv

R 6/173 (Reichsministerium für die besetzten Ostgebiete).

– s. 19–20, Dyrektywa Ministerstwa Okupowanych Obszarów Wschodnich w sprawie polityki narodowościowej na Litwie, Łotwie i w Estonii, 1941.

R 92/102 (Abteilung für Bildung und Kultur des Generalbezirk Lettland).

– s. 59–63, Memoriał do Otto Henricha Drechslera w sprawie potrzeb narodowo-kulturalnych mniejszości białoruskiej na Łotwie, 26 września 1941.

LNA LVA – Latvijas Nacionālais arhīvs Latvijas Valsts arhīvs

f. 700 (Latvijas PSR Izglītības ministrija), apr. 1, l. 917.

– lpp. 1–2, Memoriał kierownictwa Stowarzyszenia Białoruskiego na Łotwie do Ministerstwa Oświaty Łotwy, 11 lipca 1940.

LNA LVVA – Latvijas Nacionālais arhīvs Latvijas Valsts vēstures arhīvs

f. 2924 (Latvijas baltkrievu biedrība), apr. 1, l. 4.

– lpp. 19–21, Rezolucje nadzwyczajnego zebrania walnego członków Stowarzyszenia Białoruskiego na Łotwie, przedstawicieli nauczycieli i komitetu rodzicielskiego białoruskiej szkoły podstawowe w Rydze, 11 lipca 1940.

– lp. 23, Komunikat zarządu Stowarzyszenia Białoruskiego na Łotwie, b.d.

f. 2125 (Izglītības Ministrija. Mazākumtautību izglītības pārvaldes. Baltkrievu izglītības pārvalde), ap. 5, l. 259.

– lp. 71, Wykaz białoruskich instytucji edukacyjnych w roku szkolnym 1933/34.

Studies / Opracowania

Bleiere, Daina; Brutulis, Ilgvars; Zunda, Antonijs; Stranga, Aivars; Feldmanis, Inesis. (2017). Istoriâ Latvii. XX vek. Rīga: ООО "J. L. V.". [История Латвии. ХХ век, Блейере, Дайна, Бутулис, Илгварс, Зунда, Антонийс, Странга, Айварс, Фелдманис, Инесис (2017). Рига: Издательство ООО "J. L. V."].

Ezavìtaǔ, Kastusʹ. (1927). Belarusy ǔ Latvìì. Ryga: Belaruskae vydaveckae tavarystva. [Езавітаў, Кастусь. (1927). Беларусы ў Латвіі. Рыга: Беларускае выдавецкае таварыства].

Gierowska-Kałłaur, Joanna. (2011). Stosunek państwa łotewskiego do miejscowych Polaków i Białorusinów w początkach niepodległości łotewskiej. Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej, 46, s. 181–216.

Gryboǔskì, Ûry. (2022). Belarusy Latvìì va ǔmovahaǔtarytarnaga rèžymu Karlìsa Ulmanìsa (1934–1940 gg.). Zapìsy BÌNÌM, 42, s. 589–621. [Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934–1940 гг.). Запісы БІНіМ, 42, с. 589–621].

Grzybowski, Jerzy. (2017). Stosunki polsko-białoruskie na Łotwie w latach 1920–1940. W: Tomasz Gajownik, Paweł Pietnoczko, Krzysztof Sidorkiewicz (red.), Dialog kultur czy zarzewie konfliktów? Problematyka mniejszości narodowych i etnicznych w Europie (s. 33–48). Olsztyn: Uniwersytet Warmińsko-Mazurski.

Grzybowski, Jerzy. (2018). Zrzeszenie Białoruskie w Okręgu Generalnym Łotwa (1941–1945). Przegląd Historyczny, 109(1), s. 95–117.

Grzybowski, Jerzy. (2021). Belarusian education in General District Latvia (1941–1945). Studia z dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej, 56, s. 57–83.

Jankowiak, Mirosław. (2021). Prasa białoruska międzywojennej Łotwy (przegląd wydawnictw). Studia Białorutenistyczne, 15, s. 11–31.

Jēkabsons, Ēriks. (2001). Belorusy v Latvii v 1918–1940 godah. U: Belaruskaâ dyâspara âk pasârèdnicaǔ dyâlogu cyvilizacyj. Matèryâly III Mižnarodnaga kangrèsa belarusistau (s. 47–71). Minsk: Belaruski knigasbor. [Екабсонс, Эрикс. (2001). Белорусы в Латвии в 1918—1940 годах У: Беларуская дыяспара як пасярэднiца ў дыялогу цывiлiзацый. Матэрыялы III Мiжнароднага кангрэса беларусiстаў (c. 47–71). Мінск: Беларускі кнігазбор].

Jēkabsons, Ēriks. (1997). Stosunki między Łotwa i Białoruską Republiką Ludową w latach 1919–1921. Białoruskie Zeszyty Historyczne, 7, s. 49–62.

Jēkabsons, Ēriks. (2014). Białorusini na Łotwie w okresie okupacji hitlerowskiej (1941–1945), Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej, 7, s. 13–26.

Kazačënok, Katryna. (2012). «Belorusskij process» v Latvii: obvinenie, opravdanie, nakazanie. W: Latyši i belorusy: vmeste skovzʹ veka, 1, s. 29–43. [Казачёнок, Катрына. (2012). «Белорусский процесс» в Латвии: обвинение, оправдание, наказание. Латыши и белорусы: вместе сковзь века, 1, с. 29–43].

Krasnajs, Vilberts. (1938). Baltkrievi kā latviešu tautas zars. Rīga: Latvju Nacionalās jaunatnes savienība.

Līventāls, Teodors; Sadovskis, Valters. (1932). Rīga kā Latvijas galvas pilsēta : rakstu krājums Latvijas Republikas 10 gadu pastāvēšanas atcerei. Rīga: Rīgas pilsētas valde.

Skujenieks, Marģers (1938). Latvijas statistikas atlass. Rīga: Valsts statistiskā pārvalde.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/sb.2025.19.61-77
Data publikacji: 2026-01-30 07:45:46
Data złożenia artykułu: 2025-01-13 11:12:58


Statystyki


Widoczność abstraktów - 0
Pobrania artykułów (od 2020-06-17) - PDF - 0

Wskaźniki



Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2026 Jerzy Grzybowski

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.