Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio J – Paedagogia-Psychologia
Czasopismo „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio J. Paedagogia-Psychologia” ukazuje się nieprzerwanie od 1988 roku, początkowo jako półrocznik, a od 2016 roku jako kwartalnik. Podstawowym zamierzeniem „Annales…” jest prezentacja i rozpowszechnianie myśli pedagogicznej i psychologicznej w obszarze ustaleń teoretycznych oraz doniesień z badań. Publikowane artykuły obejmują szeroko rozumianą problematykę psychologiczną i pedagogiczną oraz analizy interdyscyplinarne z zakresu nauk społecznych. Autorami zamieszczanych tekstów są przede wszystkim reprezentanci wiodących ośrodków krajowych, jak również przedstawiciele zagranicznych środowisk naukowych. Wśród ukazujących się na łamach „Annales…” opracowań znajdują się artykuły autorstwa uznanych postaci nauki, specjalistów praktyków, jak i młodych naukowców. Nadrzędnym celem czasopisma jest dbałość o wysoki poziom merytoryczny publikowanych tekstów, ze szczególnym uwzględnieniem zasad etycznych obowiązujących w publikacjach naukowych. “Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio J. Paedagogia-Psychologia” konsekwentnie rozwija swój międzynarodowy profil, tworząc przestrzeń współpracy naukowej dla badaczy reprezentujących różne ośrodki akademickie, ze szczególnym uwzględnieniem środowiska naukowego Ukrainy. Kierunek ten stanowi odpowiedź na współczesne wyzwania społeczne, edukacyjne i kulturowe, wynikające z przemian zachodzących w Europie oraz z konsekwencji wojny w Ukrainie, oddziałujących na systemy edukacji, instytucje społeczne i społeczności lokalne. Współpraca z ukraińskimi badaczami jest ważnym elementem umiędzynarodowienia czasopisma, sprzyjającym wymianie doświadczeń, inicjowaniu wspólnych przedsięwzięć badawczych oraz budowaniu trwałych relacji między polskimi i ukraińskimi ośrodkami akademickimi. Czasopismo pełni tym samym funkcję platformy dialogu naukowego, umożliwiającej upowszechnianie wyników badań dotyczących problemów edukacyjnych i społecznych o znaczeniu regionalnym, transgranicznym i europejskim. Misją “Annales…” jest rozwijanie odpowiedzialnej, empirycznie ugruntowanej i społecznie zaangażowanej refleksji nad edukacją, wychowaniem oraz wsparciem człowieka w zmieniającej się rzeczywistości. Poprzez otwartość na współpracę międzynarodową, model otwartego dostępu i wspieranie dialogu akademickiego czasopismo wzmacnia jakość badań, umiędzynarodowienie polskiej nauki oraz europejską przestrzeń współpracy naukowej. Czasopismo jest indeksowane w: CEEOL, CEJSH, ERIH PLUS, EBSCO, DOAJ (Directory of Open Access Journals), ICI Journals Master List (ICV 2024 = 100.00). Od 2021 roku czasopismo ukazuje się tylko w wersji elektronicznej. Punkty MEiN: 40 ISSN: 0867-2040 e-ISSN: 2449-8521 Współczynnik odrzuceń nadsyłanych artykułów: ok. 25%
Pełny tekst licencji tutaj.
Prawa autorskie (c) 2026 Anna Adamczyk http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Emocje jako cecha i jako stan. Rozumienie i zastosowanie w psychoterapii
W artykule opisano współzależności pomiędzy emocjami rozumianymi jako cechy oraz stany, podkreślając znaczenie tego rozróżnienia w kontekście psychoterapeutycznym. Emocje jako cechy to względnie stabilne w czasie tendencje, które predysponują jednostki do częstego odczuwania określonych emocji, podczas gdy emocje jako stany są tymczasową reakcją na konkretne bodźce. Psychologia osobowości często akcentuje cechy, natomiast psychologia społeczna i kliniczna częściej koncentrują się na stanach emocjonalnych. Integracja tych perspektyw tworzy ramę dla zrozumienia dynamicznej natury emocji. Cechy osobowości, takie jak neurotyczność i ekstrawersja, wpływają na doświadczenia emocjonalne, które są również modyfikowane przez kontekst sytuacyjny oraz procesy regulacyjne. Ich zrozumienie pozwala na podejmowanie interwencji terapeutycznych. Terapia Poznawczo-Behawioralna (CBT) oraz Terapia Akceptacji i Zaangażowania (ACT) pomagają skutecznie radzić sobie z trudnościami emocjonalnymi poprzez modyfikację sposobu myślenia i rozwijanie strategii zaradczych, szczególnie u osób z wysokim nasileniem neurotyzmu. Dodatkowo strategie wspierające zaangażowanie społeczne mogą przynosić korzyści osobom z niską ekstrawersją, sprzyjając tworzeniu sieci wsparcia i pozytywnych doświadczeń emocjonalnych. Ostatecznie w artykule podkreślono wagę uwzględniania zarówno cech, jak i stanów w kontekście psychoterapeutycznym, co pozwala klinicystom dostosowywać interwencje tak, by – po uwzględnieniu cech osobowości klienta/pacjenta – wspierały zarówno zmianę natychmiastowych reakcji emocjonalnych, jak i długofalową zmianę cech, co zwiększa skuteczność zapobiegania i leczenia zaburzeń emocjonalnych.
Prawa autorskie (c) 2026 Krystian Hartmann http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Powieść „Lolek” Adama Wajraka jako medium literackiego oddziaływania w edukacji empatycznej dziecka w wieku wczesnoszkolnym
Artykuł dotyczy edukacji przez literaturę dziecięcą, prowadzącej do kształtowania postaw empatycznych odbiorców w wieku wczesnoszkolnym. Podłoże teoretyczne stanowią prace z obszarów pedagogiki (Martina L. Hoffmana, Davida Howe’a) oraz literaturoznawstwa (Anny Łebkowskiej, Jarosława Płuciennika, Elżbiety Tabakowskiej). Na tej podstawie autorka próbuje osadzić tezę o ważnej roli literatury w rozwijaniu postawy empatycznej. Celem badania była próba znalezienia cech utworu literackiego dla dzieci, które mogą budować postawę empatyczną młodego czytelnika. Metoda postępowania badawczego opierała się na interpretacji wybranego tekstu literackiego z postacią psa jako bohatera literackiego w kontekście odbioru przez wirtualnego czytelnika w wieku wczesnoszkolnym. Zastosowano podejście jakościowe, w tym metodę analizy dokumentów (utwór literacki). Autorka posłużyła się modelem odbiorcy dziecięcego cechującego się możliwościami odbiorczymi dziecka w wieku od około 7. do 9. roku życia. Eksploracja literatury dziecięcej wykazała, że utwór Adama Wajraka pt. Lolek posiada cechy dzieła literackiego, które można wykorzystać w edukacji empatycznej. Utwór Wajraka spełnia warunki literatury, która może kształtować postawę empatyczną u odbiorcy dziecięcego.
Prawa autorskie (c) 2026 Alicja Ungeheuer-Gołąb http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Muzyka wobec Zagłady. Krytyczna refleksja nad kulturą i doświadczeniem obozów koncentracyjnych
Tematem artykułu jest refleksja nad relacją pomiędzy muzyką a doświadczeniem Zagłady, ze szczególnym uwzględnieniem kontekstu obozów koncentracyjnych. Punktem wyjścia jest założenie, że znaczenie muzyki nie jest immanentną właściwością samego dzieła, lecz konstytuuje się poprzez warunki jego użycia oraz relacje władzy, w które jest ono uwikłane. Z tej perspektywy Auschwitz stanowi doświadczenie graniczne, które radykalnie problematyzuje tradycyjne pojęcia estetyki, autonomii sztuki oraz humanizmu. Autorka w analizie odwołuje się do krytycznej teorii kultury Theodora W. Adorna jako zaplecza teoretycznego, konfrontując ją z empirycznym doświadczeniem funkcjonowania muzyki w obozach koncentracyjnych. Takie ujęcie ukazuje muzykę jako praktykę kulturową podatną na instrumentalizację, a zarazem obciążoną głęboką ambiwalencją znaczeń. Muzyka obecna w kontekście obozowym pozostaje zjawiskiem wewnętrznie ambiwalentnym i nie może być jednoznacznie oceniona ani jako przestrzeń oporu, ani jako wyłącznie narzędzie przemocy. Wnioski wskazują na konieczność krytycznego przemyślenia granic pomiędzy estetyką a etyką po Zagładzie oraz na trwałą odpowiedzialność historyczną, jaką ponosi muzyka.
Prawa autorskie (c) 2026 Joanna Posłuszna http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Relacje i więź emocjonalna wnuków z dziadkami w okresie dzieciństwa a pomoc dziadkom przez młodych dorosłych
W okresie dzieciństwa człowiek buduje więzi rodzinne. Dotyczą one głównie członków najbliższej rodziny: rodziców, rodzeństwa i dziadków. Sprawowanie opieki przez nestorów rodziny nad wnukami jest bardzo ważnym elementem w kształtowaniu postaw, zachowań, wzorców i norm najmłodszego pokolenia. Badania przeprowadzono z wykorzystaniem metody sondażu diagnostycznego. Wzięło w nim udział 238 osób w wieku 18–35 lat (młodzi dorośli), mających stały kontakt z dziadkami. Celem przeprowadzonych badań było ukazanie, w jaki sposób więzi/relacje ukształtowane w dzieciństwie znajdują swoje odzwierciedlenie w więziach/relacjach między wnukami a dziadkami w dorosłym życiu. Przedmiotem badań były relacje wnuków z dziadkami. Sformułowano trzy pytania badawcze: Pierwsze brzmiało: Jakie relacje z dziadkami są obecne we wspomnieniach młodych dorosłych? Respondenci wskazywali na kilka dobrych wspomnień, wśród których najczęściej były wymieniane wspólne posiłki (28%), zabawy (16%), wyjazdy (15%), wakacje u dziadków (14%), spacery (12%) oraz inne (39%). Drugie pytanie badawcze zostało sformułowane następująco: Jak często i w jaki sposób młodzi dorośli spędzają czas wolny z dziadkami? Najwięcej respondentów spotyka się z dziadkami raz lub kilka razy w miesiącu (łącznie 49%), rzadziej niż raz w miesiącu robi to 16%, natomiast częstsze kontakty to kilka razy w tygodniu (15%) lub codziennie (12%), a najrzadziej wskazywano spotkania raz w tygodniu (8%). Trzecie pytanie badawcze brzmiało: Czy i w jaki sposób młodzi dorośli udzielają pomocy dziadkom w okresie ich starości? Większość respondentów pomaga dziadkom głównie w sprawach internetowych oraz codziennych czynnościach, takich jak zakupy, sprzątanie, wizyty u lekarza czy organizacja życia domowego, co wynika zarówno z postępującej cyfryzacji, jak i z pogarszającej się sprawności fizycznej i psychicznej seniorów.
Prawa autorskie (c) 2026 Martyna Karwińska, Katarzyna Szostakowska, Marcin Szostakowski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Styl wychowania przez rodziców a elastyczność w radzeniu sobie ze stresem u młodzieży. Mediacyjna rola regulacji emocji
Różne style wychowawcze rodziców (np. autorytatywny, autorytarny czy permisywny) w istotny sposób wiążą się ze zdolnością młodych osób do elastycznego radzenia sobie z sytuacjami stresowymi. Ważną rolę odgrywa także regulacja emocji ze względu na zdolność rozpoznawania, rozumienia i adekwatnego modyfikowania własnych emocji w kontekście radzenia sobie ze stresem. Celem podjętych badań było ustalenie mediacyjnej roli regulacji emocji w relacji między stylami wychowania przez rodziców a elastycznością w radzeniu sobie ze stresem u młodzieży. Przebadano 204 osoby w wieku 13–17 lat (M = 15,72; SD = 0,79). W badaniach wykorzystano: Kwestionariusz Analizy Stylów Wychowania w Rodzinie, Kwestionariusz Regulacji Emocji – Pozytywne/Negatywne Emocje (KRE–PN) oraz Kwestionariusz Elastyczności w Radzeniu Sobie ze Stresem dla Adolescentów. Wyniki pokazały, że regulacja emocji mediuje zależność między stylem wychowania przez rodziców a elastycznością w radzeniu sobie ze stresem, przy czym charakter tej mediacji jest złożony i występuje przy podskali przeformułowanie poznawcze negatywnych emocji w każdym stylu ojca i matki oraz przeformułowanie poznawcze pozytywnych emocji w stylu autokratycznym i liberalnym kochającym matki. Wskazuje to na mediacyjne powiązania stylów wychowania stosowanych przez rodziców, możliwości emocjonalnego regulowania własnego zachowania oraz strategii radzenia sobie ze stresem u młodzieży.
Prawa autorskie (c) 2026 Aldona Wiatr, Dariusz Krok http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Zjawisko hejtu w opiniach i doświadczeniach studentów wybranych warszawskich uczelni wyższych
Celem artykułu jest zaprezentowanie doświadczeń i opinii studentów na temat zjawiska hejtu. Przeprowadzono autorskie badanie wśród respondentów wybranych warszawskich uczelni wyższych oraz dokonano analizy, a następnie porównania innych dostępnych metaanaliz badawczych w tym zakresie. Uczestnikami badania byli studenci różnych warszawskich uczelni wyższych. Łącznie wzięło w nim udział 137 młodych osób w wieku 18–26 lat. Do przeprowadzenia badania wykorzystano autorski kwestionariusz ankiety. Zarówno zainteresowanie tematem, jak i jego aktualność potwierdza fakt, że hejt to najczęstsze zjawisko cyberprzemocy, z którym studenci spotykają się w świecie online. Taką odpowiedź zadeklarowało ponad 65% ankietowanych. Co więcej, 93% badanych wskazało, że przynajmniej raz byli świadkami hejtu w internecie. Respondenci znali również skutki dotykające ofiary i podali interesujące przykłady strategii profilaktycznych mogących zapobiegać lub przynajmniej zmniejszać prawdopodobieństwo powstawania mowy nienawiści w internecie. Włączenie propozycji skutecznych strategii profilaktycznych może sprzyjać poszerzaniu wiedzy na temat przeciwdziałania hejtowi oraz wyznaczać kierunki działań prewencyjnych w tym obszarze.
Prawa autorskie (c) 2026 Amanda Błaszczak, Filip Chrypankowski http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Współnauczanie we włączającej szkole wiejskiej a poczucie własnej skuteczności nauczycieli
Edukacja włączająca stawia przed nauczycielami liczne wyzwania, zwłaszcza w szkołach na terenach wiejskich, gdzie zasoby, możliwości działania i wsparcie bywają ograniczone. W takich warunkach współpraca pomiędzy nauczycielami nabiera szczególnego znaczenia jako czynnik wspomagający skuteczne nauczanie. Decyzja o wyborze środowiska badania wynikała z ograniczonej liczby doniesień badawczych dotyczących analizowanego tematu. Przedmiotem badań była współpraca pomiędzy nauczycielem klasy i nauczycielem współorganizującym kształcenie w klasie inkluzyjnej na etapie edukacji wczesnoszkolnej w szkołach wiejskich oraz poziom ich samoskuteczności w aspekcie edukacji włączającej. Celem badań było określenie zależności pomiędzy częstotliwością podejmowania współpracy w realizacji zadań przez obu nauczycieli a ich poczuciem własnej skuteczności. Badania przeprowadzono w okresie od lutego do marca 2025 r. z wykorzystaniem metody sondażu diagnostycznego. W tym celu wykorzystano autorską skalę Współpraca Nauczycieli w Klasach I–III Szkoły Podstawowej oraz polską adaptację skali Poczucie Samoskuteczności Nauczycieli w Edukacji Włączającej (TEIP). W badaniu wzięło udział 66 nauczycieli ze szkół powiatu radomskiego realizujących edukację włączającą. Wyniki pokazują, że częste, wspólne działanie obu nauczycieli w obszarach związanych z diagnozą, planowaniem i monitorowaniem wsparcia, edukacją i terapią oraz wychowaniem skutkuje ich wysokim poziomem własnej skuteczności. Wnioski z badań wskazują na potrzebę superwizji dla nauczycieli w zakresie współnauczania oraz szkoleń obejmujących zagadnienie współpracy pomiędzy współnauczycielami w zakresie doradztwa pedagogicznego dla rodziców. Rekomenduje się, aby dyrektorzy szkół wyznaczali w planie zajęć nauczycieli warunki i czas umożliwiający wspólne planowanie lekcji.
Prawa autorskie (c) 2026 Piotr Nogaj, Kinga Łagowska http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Podejście Skoncentrowane na Rozwiązaniach (PSR) jako narzędzie skutecznych rozwiązań w pracy
Rozwiązywanie problemów jest współcześnie istotną umiejętnością, która może znacząco wpływać na efektywność naszych działań. Celem artykułu jest zbadanie, czy istnieją różnice w liczbie oraz jakości formułowanych rozwiązań problemu w zależności od jego oceny poznawczej. Rozważania opierają się na zastosowaniu Podejścia Skoncentrowanego na Rozwiązaniach (PSR), które kładzie nacisk na wykorzystanie potencjału jednostki w celu lepszego pokonywania trudności. Badanie zostało przeprowadzone wśród 97-osobowej grupy w wieku od 18 do 77 lat. Problem badawczy został zawarty w pytaniach: Czy występują różnice w liczbie wygenerowanych rozwiązań pomiędzy osobami otrzymującymi instrukcję skoncentrowaną na zasobach, osobami skoncentrowanymi na unikaniu błędów a grupą kontrolną? Czy jakość rozwiązań różni się istotnie pomiędzy grupami? Badanie przeprowadzono z zastosowaniem ankiety online. Uczestnicy zostali automatycznie przydzieleni do grup dzięki losowemu podziałowi wersji formularza. Wyniki wykazały istotny związek pomiędzy nastawieniem poznawczym a liczbą proponowanych rozwiązań między grupą PSR a grupą skoncentrowaną na unikaniu, natomiast wyniki w zakresie liczby rozwiązań, jak również dane o jakości rozwiązań nie wykazały różnic istotnych statystycznie pomiędzy grupami. Badanie może być użyteczne w kontekście rozwoju skutecznych form rozwiązywania problemów w środowiskach zarówno organizacyjnych, jak i edukacyjnych.
Prawa autorskie (c) 2026 Aleksandra Szypryt, Agnieszka Meler, Aleksandra Piechówka, Hanna Ossowska, Jacek Arcyman, Zuzanna Wrońska, Dorota Godlewska-Werner http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Kompetencje obywatelstwa cyfrowego w obszarze tworzenia i odbioru treści internetowych – uwarunkowania demograficzne i edukacyjne
Celem artykułu jest analiza kompetencji obywatelstwa cyfrowego osób dorosłych w obszarze tworzenia i odbioru treści internetowych, ze szczególnym uwzględnieniem ich uwarunkowań demograficznych i edukacyjnych. Badania koncentrowały się na zachowaniach respondentów związanych z odpowiedzialnym publikowaniem treści, krytycznym odbiorem informacji, samoregulacją korzystania z mediów oraz reagowaniem na negatywne zjawiska w internecie. W pracy postawiono pytania badawcze dotyczące najczęściej stosowanych praktyk medialnych badanych, a także różnic w zakresie tych zachowań ze względu na płeć, wiek i poziom wykształcenia. Badania miały charakter przekrojowy i diagnostyczno-weryfikacyjny. Zastosowano metodę sondażu diagnostycznego z wykorzystaniem standaryzowanego kwestionariusza Test Higieny Cyfrowej ICO. Analizą objęto dane uzyskane od 429 dorosłych użytkowników technologii cyfrowych. W analizie statystycznej wykorzystano metody statystyki opisowej oraz nieparametryczne testy istotności różnic (U Manna–Whitneya, test Kruskala–Wallisa). Wyniki badań wskazują na relatywnie wysoki poziom odpowiedzialności respondentów w zakresie etycznego publikowania treści, poszanowania prywatności oraz krytycznej analizy informacji. Jednocześnie ujawniono istotne deficyty w obszarze reagowania na hejt i cyberprzemoc oraz w zakresie korzystania ze wsparcia społecznego. Analizy wykazały, że kobiety częściej niż mężczyźni podejmują działania interwencyjne i poszukują wsparcia, natomiast starsi oraz lepiej wykształceni respondenci charakteryzują się wyższym poziomem autoregulacji, refleksyjności i krytycznego odbioru treści. Wnioski z badań wskazują na potrzebę wzmacniania kompetencji interwencyjnych i prospołecznych w ramach edukacji medialnej, cyfrowej i zdrowotnej, szczególnie wśród młodszych użytkowników internetu.
Prawa autorskie (c) 2026 Karina Leksy http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
ChatGPT w pracy nauczyciela. O możliwościach
Celem artykułu jest analiza wykorzystania narzędzia ChatGPT przez nauczycieli szkół podstawowych w ich codziennej pracy zawodowej. Przedmiotem badań były opinie pedagogów oraz deklarowane przez nich sposoby stosowania narzędzia opartego na sztucznej inteligencji w edukacji wczesnoszkolnej i w klasach IV–VIII. Badania miały na celu udzielenie odpowiedzi na trzy zasadnicze pytania: Jak często i w jaki sposób nauczyciele korzystają z programu ChatGPT? Jak oceniają jego przydatność w pracy zawodowej? Jakie obawy i wątpliwości towarzyszą im w związku z wykorzystywaniem narzędzi sztucznej inteligencji w procesie dydaktycznym? Dane zostały zebrane metodą sondażu diagnostycznego z wykorzystaniem autorskiego kwestionariusza ankiety skierowanego do nauczycieli szkół podstawowych. W badaniu wzięło udział 85 nauczycieli pracujących na różnych stanowiskach. Wyniki wskazują na rosnące zainteresowanie nauczycieli możliwościami, jakie oferuje ChatGPT, oraz na dostrzegany przez nich potencjał narzędzia jako wsparcia w przygotowywaniu materiałów edukacyjnych, planowaniu zajęć, tworzeniu sprawdzianów czy kart pracy. Jednocześnie badania ujawniły potrzebę dalszego doskonalenia kompetencji cyfrowych nauczycieli oraz zapewnienia odpowiedniego wsparcia technicznego w zakresie efektywnego wykorzystywania sztucznej inteligencji w pracy dydaktycznej.
Prawa autorskie (c) 2026 Julia Więckiewicz-Modrzewska http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Relacje paraspołeczne człowiek – sztuczna inteligencja (AI), ze szczególnym uwzględnieniem związków romantycznych
W artykule dokonano przeglądu literatury dotyczącej relacji paraspołecznych pomiędzy człowiekiem a chatbotami opartymi na sztucznej inteligencji (AI – artificial intelligence), ze szczególnym uwzględnieniem relacji romantycznych. Przeanalizowano definicje sztucznej inteligencji oraz omówiono działanie systemów AI. Opisano mechanizmy psychologiczne leżące u podstaw kształtowania się więzi człowiek–chatbot, w tym antropomorfizację, pseudointymność, emocjonalny solipsyzm, teorię przywiązania, atrybucję teorii umysłu oraz mechanizm podwójnej świadomości. Uwzględniono różnorakie role, które może pełnić towarzysz AI, w tym rolę sługi, asystenta, terapeuty, przyjaciela. Przedstawiono charakterystykę relacji romantycznych z chatbotem, uwzględniając wybór cech partnera, komponenty miłości według Sternberga, a także wymiar seksualny realizowany przez erotyczne odgrywanie ról oraz seksting. Zidentyfikowano potencjalne mechanizmy neurobiologiczne tej więzi, podkreślając możliwy brak pełnej aktywacji układu oksytocynowego z powodu braku kontaktu fizycznego. Omówiono konsekwencje psychospołeczne interakcji z chatbotami, wskazując zarówno korzyści (redukcja samotności, wsparcie emocjonalne), jak i zagrożenia (uzależnienie behawioralne, spadek kompetencji społecznych, kwestie etyczne). Zidentyfikowano luki badawcze wymagające dalszych analiz, szczególnie w zakresie badań neuroobrazowych oraz długoterminowych skutków relacji z AI.
Prawa autorskie (c) 2026 Alicja Bielak http://creativecommons.org/licenses/by/4.0