In the Church and the Monastery: Religious Institutions in a Secularizing World of Emancypantka and Emancypantki by Bolesław Prus

Damian Wlodzimierz Makuch

Abstract


This article presents an overview of the institutions, places, and people associated with the Church in Bolesław Prus’s Emancypantki. This new interpretation of the novel begins with an analysis of the changes introduced in the second volume between the serialized edition from 1890–1893 (titled Emancypantka) and the final version of the novel from 1903. It turns out that in the first edition, the influence of religious culture on Magdalena Brzeska’s coming of age was much more pronounced – and not necessarily positive – as it bore the hallmarks of oppression and contributed to the protagonist’s crisis. Although Prus partially softened this criticism in the final version, his work still presents a story of secularization – the division of reality into the secular and the religious. The author of this article therefore considers Emancypantka to be a story about the Church attempting to maintain its position in the face of an onslaught of alternative ways of explaining the world.

Keywords


Bolesław Prus; Emancypantki; Emancypantka; secularization; Church; secular age

Full Text:

PDF (Język Polski)

References


Araszkiewicz, Feliks. (1947). Problemat kultury religijnej w twórczości Bolesława Prusa. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL.

Asnyk, Adam. (1939). Pisma po raz pierwszy razem zebrane. T. 2: Poezje. Warszawa: „Nasza Księgarnia”.

Borkowska, Grażyna. (1996). Pozytywiści i inni. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Budrewicz, Tadeusz. (2003). Filozofia profesora Dębickiego sposobem analitycznym wyłożona. W: Jakub A. Malik, Ewa Paczoska (red.), Prus i inni. Prace ofiarowane profesorowi Stanisławowi Ficie. (s. 97–125). Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Cieślak, Stanisław. (2010). Wiara pozytywistów. Orzeszkowa, Konopnicka, Prus, Sienkiewicz. Łódź: Fundacja Anima „Tygiel Kultury”.

Fita, Stanisław. (1987). „Pozytywista ewangeliczny”. Problematyka religijna w twórczości Bolesława Prusa. Roczniki Humanistyczne, XXXV(1), s. 5–45.

Gloger, Maciej. (2007). Bolesław Prus i dylematy pozytywistycznego światopoglądu. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.

Głowacki, Aleksander. (1883). Szkic programu w warunkach obecnego rozwoju społeczeństwa. Warszawa: Drukarnia „Gazety Handlowej”.

Głowiński, Michał. (1973). Anioł wśród fałszywych języków (O „Emancypantkach” Prusa). W: Michał Głowiński, Gry powieściowe. Szkice z teorii i historii form narracyjnych (s. 195–214). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Kulczycka-Saloni, Janina. (1975). Bolesław Prus. Warszawa: Wiedza Powszechna.

Markiewicz, Henryk. (1964). „Emancypantki”. W: Henryk Markiewicz, Prus i Żeromski. Rozprawy i szkice literackie (s. 92–118). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Mazur, Aneta. (2016). Magdalena Brzeska i Maggie Tulliver – wiktoriańskie siostry? O niektórych paralelach „Emancypantek” Bolesława Prusa i „Młyna nad Flossą” George Eliot. W: Ewa Paczoska, Aleksandra Budrewicz (red.), Wiktorianie nad Tamizą i nad Wisłą (s. 244–260). Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego.

Mazur, Aneta. (2001). Transcendencja realistów. Motywy metafizyczne w polskiej i niemieckiej prozie II połowy XIX wieku. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.

Obsulewicz, Beata K. (2003). Inspiracje i motywy biblijne w „Emancypantkach” Bolesława Prusa. W: Jakub A. Malik, Ewa Paczoska (red.), Prus i inni. Prace ofiarowane profesorowi Stanisławowi Ficie (s. 127–150). Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Obsulewicz-Niewińska, Beata K. (2008). „Nieobałamucona” wrażliwość. Pisarze okresu pozytywizmu o filantropii i miłosierdziu. Lublin: Wydawnictwo KUL.

Paczoska, Ewa. (2012). Lalka, czyli rozpad świata. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Łośgraf.

Pieścikowski, Edward. (1989). „Emancypantka” i „Emancypantki”. W: Edward Pieścikowski, Nad twórczością Bolesława Prusa (s. 90–143). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Pieścikowski, Edward. (1970). „Emancypantki” Bolesława Prusa. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Prus, Bolesław. (2015). Emancypantki. T. I–II. Warszawa: Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Lublin: Wydawnictwo Episteme.

Prus, Bolesław. (2016). Placówka. Warszawa: Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Lublin: Wydawnictwo Episteme.

Prus, Bolesław. (2017). Emancypantki. T. III–IV. Warszawa: Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Lublin: Wydawnictwo Episteme.

Prus, Bolesław. (2017b). Korespondencja. T. II: Listy Bolesława Prusa. Warszawa: Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Lublin: Wydawnictwo Episteme.

Prus, Bolesław. (2019). Przemiany. Warszawa: Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza, Lublin: Wydawnictwo Episteme.

Sobieraj, Tomasz. (2006). Jeszcze o wykładzie metafizycznym w „Emancypantkach” Bolesława Prusa. W: Tomasz Sobieraj, Pozytywistyczne dylematy. Szkice o problemach literatury, filozofii i nauki (s. 127–153). Poznań: Wydawnictwo PSP.

Sobieraj, Tomasz. (2018). Summa metaphysicae. O „Emancypantkach” Bolesława Prusa. W: Roksana Blech, Sylwia Karpowicz-Słowikowska (red.), Myśl filozoficzna, teologiczna i socjologiczna Bolesława Prusa (s. 92–107). Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

Spychała, Jarosław Marek (2003). Orfeusz i orficy – zarys problematyki. Klio, 4, s. 3–24.

Stachura, Renata. (1998). Między Bogiem a fosforem. Spór o filozofię i lektura Tomasza à Kempis w „Emancypantkach” Prusa. W: Zbigniew Przybyła (red.), Jubileuszowe „żniwo u Prusa”. Materiały z międzynarodowej sesji prusowskiej w 1997 r. (s. 219–227). Częstochowa: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Kraków: „Księgarnia Akademicka”.

Szweykowski, Zygmunt. (1972). Twórczość Bolesława Prusa. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Taylor, Charles. (2007). A Secular Age. Cambridge, Massachusetts, London: Harvard University Press.

Tischner, Łukasz. (2020). Epifaniczna moc literatury. O badaniach Charlesa Taylora. W: Łukasz Tischner, Tomasz Garbol (red.), Literatura a religia – wyzwania epoki świeckiej. T. 1: Teorie i metody (s. 19–56). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Tomkowski, Jan. (1993). Mój pozytywizm. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN.

Trześniowski, Dariusz. (2009). „Emancypantki”, czyli filozofia błazna. W: Jakub A. Malik (red.), Bolesław Prus: pisarz nowoczesny (s. 73–86). Lublin: Wydawnictwo KUL.

Włodek, Ludwik. (1918). Bolesław Prus. Zarys społeczno-literacki. Warszawa: Gebethner i Wolff.

Zalewski, Cezary. (2012). Bóg poza skandalem. O psychologii i religii w „Emancypantkach” Bolesława Prusa. W: Cezary Zalewski, „Czas wyszedł z zawiasów”. Studia o Bolesławie Prusie i Elizie Orzeszkowej (s. 103–123). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/ff.2026.44.1.159-176
Date of publication: 2026-10-12 14:11:23
Date of submission: 2026-05-13 12:49:45


Statistics


Total abstract view - 0
Downloads (from 2020-06-17) - PDF (Język Polski) - 0

Indicators



Refbacks

  • There are currently no refbacks.


Copyright (c) 2026 Damian Wlodzimierz Makuch

Creative Commons License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.