Bóg się szerzy. A fragment of Polish folk cosmology against the Slavic background

Mikołaj Przemysław Jarmakowski

Abstract


The article discusses the formula Bóg się szerzy (“God is spreading”), known from four ethnographic records of Polish winter ritual songs (“carols”). It appears as an emphasis of the miracle of cattle multiplication in the manor, which implicitly takes place during the celebration of kolędowanie (carolling), as an expression of blessing from the singers to the people hosting them. In pointing to the uniqueness of this formula (and its absence in other, related Slavic oral texts), the article provides a hermeneutic translation of its content. The contexts of the occurrence of the lexemes szerzyć się (‘spread’) and szeroki (‘wide, spread out’) are analysed in a comparative manner, with reference to the folk traditions of Eastern and Southern Slavs: the goal is arrive at their understanding proper to folk mythopoetics. This leads to a description of this enigmatic Polish formula in terms of Slavic folk cosmology, which functions as a translation of a significant part of its mythological and ritual meaning.

Keywords


Slavic folk beliefs; Slavic mythology; God; winter solstice; folk rituals; ethnolinguistics; anthropology of ritual

Full Text:

PDF (Język Polski)

References


Adamowski Jan, 1999, Kategoria przestrzeni w folklorze. Studium etnolingwistyczne, Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Bartmiński Jerzy, 1986, „Bóg się szerzy”. Przykład chrystianizacji noworocznej kolędy ludowej, [w:] Biblia a literatura, red. Stefan Sawicki, Jan Gotfryd, Lublin: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego KUL, s. 479–497.

Budziszewska Wanda, 2001, Z „diabelskiego” słownictwa, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 13, s. 227–230.

Caraman Petru, 1933, Obrzęd kolędowania u Słowian i Rumunów. Studium porównawcze, Kraków: Polska Akademia Umiejętności.

Descola Phillipe, 2013, Beyond nature and culture, Chicago: The University of Chicago Press.

Dulinicz Marek, 2000, Miejsca, które rodzą władzę (najstarsze grody słowiańskie na wschód od Wisły), [w:] Człowiek, sacrum, środowisko. Miejsca kultu we wczesnym średniowieczu, red. Sławomir Moździoch, Wrocław: WERK, s. 85–98.

Dworakowski Stanisław, 1964, Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią. Część 1: Zwyczaje doroczne i gospodarskie, Białystok: Białostockie Towarzystwo Naukowe.

Eliade Mircea, 1998, Mit wiecznego powrotu, Warszawa: Wydawnictwo KR.

Gołębiewska-Suchorska Agnieszka, 2011, „Dziewczę przędzie, Pan Bóg nitki daje”. O spójności ludowej wizji świata, Bydgoszcz: Wydawnictwo UKW.

Jarmakowski Mikołaj, 2023, Arkońska wróżba z kołaczem. Gest zasłonięcia w kulturze duchowej Słowian w świetle analizy antropologicznej, „Argumenta Historica” 10, s. 39–48.

Jovanović Bojan, 2000, Duh paganskog nasleđa u srpskoj tradicionalnoj kulturi, Novi Sad: Svetovi.

Kabašnikau Kanstancin P. (red.), 1980, Belaruskaja narodnaja tvorčasc’. Valočybnyja pesni. Minsk: Navuka i Tehnika.

Kapełuś Helena, 1991, O turze złotorogim. Szkice kolędowe, Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN.

Kowalski Andrzej P., 2001, Myślenie przedfilozoficzne. Studia z filozofii kultury i historii idei, Poznań: Wydawnictwo Fundacji Humaniora.

Lis Arsen’ S., 1989, Valočobnyja pesni, Minsk: Navuka i tehnika.

Lis Arsen’ S., 1998, Kaljandarna-abradnavaja tvorčasc’ Belarusaǔ. Sistema žanraǔ. Estetyčny aspekt, Minsk: Belaruskaja Navuka.

Lozka Ales’, 1993, Belaruski narodny kaljandar, Minsk: Polymja.

Łuczyński Michał, 2022, Mity Słowian. Śladami świętych opowieści przodków, Szczecin: Wydawnictwo „Triglav”.

Mleczko Joanna, 2018, Tradycyjny bułgarski obrzęd weselny. Studium etnolingwistyczne, Katowice: Wydawnictwo UŚ.

Propp Vladimir, 2022, Russkie agrarnye prazdniki, Sankt Petersburg: Azbuka.

Radenjković Ljubinko, 1996, Simbolika sveta u narodnoj magiji Južnih Slovena, Niš: Balkanološki Institut SANU.

Sosenko Ksenofont, 1928, Kulturno-istorična postat’ staroukraїn’skih svjat Rizdva i Ščedrogo Večera, L’viv: Nakładem autora.

Tolstaja Svetlana M. (red.), 2012, Slavjanskie drevnosti: Ètnolingvističeskj slovar’, t. V, Moskva: Meždunarodnye otnošenija.

Tolstaja Svetlana M., 1989, Terminologija agrarnyh obrjadov i verovanij ukraincev Podol’ja kak istočnik rekonstrukci drevnej duhovnoj kultury slavjan, [w:] Slavjanskij i balkanskij fol’klor: rekonstrukcija drevnej slavjanskoj duhovnoj kultury – istočniki i metody, red. Nikita I. Tolstoj, Moskva: Nauka, s. 215–230.

Tomiccy Joanna i Ryszard, 1975, Drzewo Życia. Ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.

Vinogradova Ludmila N., 1982, Zimnjaja kalendarnaja poezija zapadnyh i vostočnyh slavjan. Genezis i tipologija koljadovanija, Moskva: Nauka.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/et.2026.38.293
Date of publication: 2026-10-08 20:42:23
Date of submission: 2025-05-18 14:41:03


Statistics


Total abstract view - 0
Downloads (from 2020-06-17) - PDF (Język Polski) - 0

Indicators



Refbacks

  • There are currently no refbacks.


Copyright (c) 2026 Mikołaj Przemysław Jarmakowski

Creative Commons License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.